''değer'' sözcüğü

değer: teg-er

Eski Türkçedeki teg- kökünden türemiştir. Teg- kökü, özellikle fiziksel bir varlığın başka bir varlığa yönelmesi ve sonunda ona ulaşması anlamını taşır. Bu yönüyle fiil, hem hareketi hem de bu hareketin sonucunu ifade eder. Fiilin zaman içinde ses değişimlerine uğrayarak Orta Türkçe ve Eski Anadolu Türkçesi dönemlerinde deg- ve değ- biçimlerini aldığı görülmektedir (Tietze, 2021, s. 313). Fiil, hem somut temas hem de soyut erişim anlamlarını içerecek şekilde genişlemiştir.

Anlam bakımından değmek, öncelikle fiziksel temas veya dokunma anlamını taşır. İki nesnenin birbirine doğrudan temas etmesi, arada mesafe kalmaması durumlarını ifade eder. İkinci yaygın anlam alanı ise “ulaşmak”tır. Bu kullanım, sadece fiziksel olarak bir yere varmayı değil aynı zamanda zamansal ya da gelişimsel bir noktaya erişmeyi de kapsar.

Clauson (1972: 476) teg- fiilinin anlamını aşağıdaki şekilde vermiştir:

“(bir yere) ulaşmak”, “(birine) saldırmak, (bir şeye) dokunmak, (biriyle) ilgilenmek, değer olmak (bir fiyata ulaşmak)”. varmak, denk olmak, gibi anlamlarda kullanılmıştır.

Clauson (1972: 476), teg- fiilinin Türk runik harfli metinlerde otuz defadan fazla “saldırmak” veya “erişmek, ulaşmak” anlamlarında kullanıldığı bilgisini verir. İlerleyen tarihsel süreçte ise farklı semantik fiil kategorilerine giren çeşitli yan anlamlar kazandığını belirtir.

teg- “ulaşmak, değmek, hücum etmek”

Gök. teg- “ulaşmak, değmek, hücum etmek”

Uyg. teg- “ulaşmak”

Kar. teg- “değmek, ulaşmak”

Har. teg- “ulaşmak, varmak”

Kıp. teg- deg-, tey- “ulaşmak, değmek”

Çağ. teg- “ulaşmak, değmek, vurmak”

Osm. deg- “ulaşmak, değmek”

değ- (I)

1. Aralık kalmayıncaya kadar birbirine yaklaşmak, dokunmak, temas etmek

2. Ulaşmak, erişmek, hücum etmek

3. İstenilen yere düşmek, rast gelmek, isabet etmek

değmek (II)

1. Değerinde olmak

2. Karşılık olmak

3. Zevk veren şeyler hoşa gitmek

4. Herhangi bir nitelikte olmak

5. Eş değerde olmak

Günümüzde teg- fiilinin Türkiye Türkçesinde devamı olan değ- fiili Eski Türkçedeki varmak, ulaşmak, saldırmak, evlenmek anlamlarını koruyamamış, ancak radyal anlamlar kazanmıştır.

Değer; bir şeyin başka bir şey için uygun görülen karşılıktır. Karşılaştırma ile elde edilir. Herhangi bir nesnenin başka bir nesneye göre karşılaştırılması ile elde edilir. Başka bir ölçütle karşılaştırma vardır. Değer sonradan verilir. Sulak, Sevda Gökçe (2016). Anlamdaş Kelimelerde Anlam ve Kullanım Farklılıkları. İstanbul: Gece Kitaplığı

Değ- fiiliyle en fazla eşdizimlilik sergileyenler;

el (197), yere (129), istiyorum (127), eli (124), nazar (110);

en az eşdizimlilik sergileyen anılmaya (2), bileklerine (2), cisme (2), çimenlere (2), deriye (2) sözcüklerinden oluşmaktadır.

Tietze, değer kelimesinin Eski Türkçe tegir’den geldiğini ve teg- fiilinin geniş

zaman fiil-sıfatı olduğunu ifade etmiştir (2016b: 339). KS (s.246)’ye göre; “Eski Türk. tegir < teg-mek ‘ulaşmak’; geniş zaman ekinin kalıplaşmasıyle kelime kıymet karşılığı olarak son dönemde tekrar canlandırılmıştır.”

Değnek kelimesinin yapısını teg-enek olarak gösteren KBS (s. 273), Eski Anadolu Türkçesinde bu kelimenin degenek biçiminde bulunduğunu ifade etmiştir. Araştırmacılar değiş fiilinin de teg- “ulaşmak, erişmek” kökünden türemiş olduğunu öne sürmüşlerdir (EDPT: 487; KBS: 273; KS: 247; Tietze, 2016b: 340). KS (s. 247)’de bu fiilin Eski Türkçedeki anlamının, işteşlik eki dolayısıyla “beraber ulaşmak” olduğu belirtilmiştir.

Tietze, (geçişsiz fiil olarak) ‘başka hâle geçmek’ anlamındaki değiş- fiilinin de “teg-

“değmek” fiilinin müşareket hâli” olduğunu dile getirmiştir (2016b: 340).

Timurtaş’ın açıklamasına göre; değerli, değersiz, değgin, değin, değinmece, değinmek, değiş, değişen, değişik, değişim, değişkeme, değişken, değişkenlik, değişmece, değiştirme, değiştiri, dek kelimeleri Dil İnkılâbı sürecinde türetilen yeni kelimelerdendir (1979: 83). Aksan da değiştirge kelimesinin Dil İnkılâbı’ndan sonra türetilip tutunan bir kelime olduğunu ifade etmiştir (1976: 36). Teğet kelimesi de yeni türetilmiş kelimeler arasındadır (Timurtaş 1979: 136). “Eski Türkçedeki tegmek fiili Batı Türkçesinde değmek olmuştur, ayrıca Türkçe’de fiilden isim yapan -et eki yoktur” (KS: 1044).